موقعیت جغرافیایی :
استان خراسان جنوبي، شرقي ترين استان ايران، داراي 82864 كيلومتر مربع مساحت مي باشد. اين استان بين 57 درجه و 46 دقيقه تا 60 درجه و 57 دقيقه طول شرقي و 30 درجه و 35 دقيقه تا 34 درجه و 14 دقيقه عرض شمالي قرار گرفته و 47/5 % از مساحت كشور را به خود اختصاص داده است.استان از شرق، حدود 430 كيلومتر مرز مشترك با كشور افغانستان دارد. از شمال به استان خراسان رضوي، از غرب به استانهاي يزد و كرمان و از جنوب با استان سيستان و بلوچستان همسايه است.براساس آخرين تقسيمات كشوري، خراسان جنوبي داراي 7 شهرستان (بيرجند، قائنات، فردوس ، درميان، سرايان، سربيشه و نهبندان) می باشد . بر اساس آمارهای سال 84 این استان دارای 17 شهر، 17بخش، 42 دهستان ، 5 دهستان مرزی و همچنین دارای 2296 آبادي است که 1608 آبادی داراي سكنه مي باشد.
جغرافیای طبیعی :
استان از نظر ناهمواريها تقريباً به دو قسمت «كوهستاني و مرتفع» و «پست و هموار» تقسيم مي شود. قسمتهاي كوهستاني بيشتر در شمال و شمال غرب استان و قسمتهاي پست و هموار در دشتهاي مركز و جنوب استان واقع شده اند.بلندترين قله هاي استان «كمرسرخ» به ارتفاع 2842 متر در شمال (شهرستان قائنات، بخش نيمبلوك)، «مؤمن آباد» به ارتفاع 2771 متر در مركز (شهرستان بيرجند) و «شاهكوه» به ارتفاع 2737 متر در جنوب (شهرستان نهبندان) ميباشند.مناطق پست و هموار استان شامل زمينها و دشتهاي همواري هستند كه در قسمتهاي مركزي، غربي و جنوب غربي استان قرار گرفته اند. اين دشتها در نقاط حاصلخيز شمال، شمال غرب و مركز استان قرار گرفته و از نظر كشاورزي، دامپروري و احداث راههاي ارتباطي از اهميت خاصي برخوردارند. دشتهاي جنوب و جنوب غربي استان حاوي نمكزارها و نقاط پست و كم ارتفاعي هستند كه گاهاً از هر نوع پوشش گياهي عاري هستند و بدليل مجاورت با حاشيه شمال كوير لوت، آب و هوايي خشك و خشن دارند و در معرض حمله شنهاي روان قرار دارند. به علت كمي نزولات جوي، فصلهاي پرباران منتهي به ماههاي پاياني زمستان و اوايل بهار هستند و ميانگين بارندگي در فصول گرم و سرد سال به ترتيب 1/0 ميليمتر و 1/95 ميليمتر مي باشد.قرارگيري استان در ناحيه آب و هوايي بياباني (گرم و خشك) شرق ايران سبب شده تا اكثر جريانات رودخانه اي، موقت و فصلي بوده و رودخانه دائمي در استان وجود نداشته باشد. تندابها و سيلابها در بسياري از موارد بدليل فقر پوشش گياهي، سبب خرابي مي شوند. بخشهاي وسيعي از مركز، غرب، شرق وجنوب استان با محدوديت منابع آب مواجه مي باشند و منابع محدود آ ب زير زميني تنها امكانات تامين آب محسوب مي شوند.قرارگيري گسل بزرگ نهبندان كه به طول 750 كيلومتردر چندين شاخه موازي كه از مركز سيستان و بلوچستان و مرز پاكستان، تا شمال استان و نواحي جنوبي استان خراسان رضوي امتداد يافته، جدا از ايجاد زمين لرزه هاي پراكنده، سبب تشكيل ساختارهاي متنوع زمين شناسي در طول ميليونها سال و تشكيل توده هاي سنگهاي «گرانيت سبز» دراستان شده كه بسياري از گونه هاي آن شهرت جهاني دارند.
آب و هوا :
اقليم استان از نوع خشك و بياباني است، اما با توجه به موقعيت قرارگيري مناطق پست يا مرتفع، به دو دسته تقسيم مي شود:
الف) اقليم خشك و گرم: شامل دشتها و مناطق هموار مركز، غرب و جنوب استان
ب) اقليم خشك و ملايم: كه دربخشهاي مرتفع شمالي، شمال غربي استان واطراف بيرجند مشاهده مي شود.
متوسط بارندگي ساليانه استان به 150 ميليمتر مي رسد كه اغلب به صورت بارشهاي رگباري و غير متناوب است. بارش در نواحي مجاور كوير به حدود 50 ميليمتر تقليل يافته و در ارتفاعات به حدود 250 ميليمتر افزايش مي يابد كه متوسط بارندگي در مركز استان «بيرجند» به 167 ميليمتر مي رسد. حداكثر دماي سالانه 44 درجه سانتيگراد مي باشد و پايين ترين دماي ثبت شده 5/21 ـ درجه سانتيگراد گزارش شده است. در استان دوره گرما طولاني است و از اواخر ارديبهشت تا اواخر شهريور را در بر مي گيرد و ماههاي سرد سال شامل آذر، دي، بهمن، تا اواسط اسفند مي باشند.
تاریخ و فرهنگ استان :
از لحاظ فرهنگ و علم و معرفت، اين ديار يكي از درخشانترين نقاط ايران است. درنوشته هاى دوره صفويه گفته شده كه قهستان ولايتى است با مردمى فهيم و صاحب فراست كه از آنجا شاعران و نويسندگان و عالمان زيادي برخاسته اند. بيرجند دارالملك قهستان بوده و خانه هاى آن بر روي تپه ماهور بنا گرديده است. در عهد ساسانيان اين منطقه ولايتى آباد و داراى روستاهاى حاصلخيز بوده است كه مردمانى با استعداد و سلحشور داشته و هميشه مايه دلگرمى حكومت و منشأ قدرت در اين منطقه بوده اند كه به پشتيبانى آنان پيروزيهايى به دست ميآورده اند. شهرستان بيرجند عليرغم محدوديتهاى زيست محيطي و شرايط ويژه اقليمى خاص از توان و غناى فرهنگي بالايى برخوردار است. وجود علما، فقها و دانشمندان برجستهاى كه هر يك در طول تاريخ سبب ايجاد و تقويت پيكره تنومند فرهنگي منطقه شده اند، آوازه اين شهرستان را از مرز منطقه و كشور فراتر برده و نام بسياري از آنان در زمره شخصيتهاى علمى ايران و جهان ثبت شده است.
نه اين شهرت اولين مدرسه به سبك جديد ميباشد كه در سال 1284 هـ . ش همزمان با تأسيس دارالفنون تهران و رشديه تبريز در بيرجند تأسيس شد و به دنبال آن دبيرستان شوكتيه و مدارس دشت بياض نهبندان، سربيشه، خوسف و دبستان دخترانه شوكتى افتتاح گرديد.
مهمترين عاملي كه به بيرجند وجهه اى قابل احترام مى بخشد، قدمت فرهنگي آن است. مراكز علمى و فرهنگي جديد از مدارس علميه نشأت گرفته اند و در اين ميان اهميت مدرسه «معصوميه» كه سابقهء بيش از هزار سال دارد و محل تحصيل اغلب مشاهير بيرجند بوده قابل ذكر است. هم اكنون در شهرستان بيرجند پنج مدرسه علميه با ظرفيت 200 نفر طلبه و بيش از 700 مركز آموزشي وابسته به آموزش و پرورش به فعاليت مشغولند. آموزش و پرورش بيرجند هم اينك با بيش از 90 سال عمر بابركت بيش از يكصدهزار نفر دانش آموز را تحت تعليم و تربيت دارد. وجود 4 اداره مستقل آموزش و پرورش در شهرستان بيرجند با بيش از 7000 نفر پرسنل، مركز آموزش عالي فرهنگيان، مراكز تعليم و تربيت، پژوهشكده معلم و ... آموزش و پرورش اين شهرستان را به قويترين آموزش و پرورش استان خراسان (پس از مشهد) تبديل كرده است.
بيرجند به عنوان قطب دانشگاهي شرق كشور از امكانات آموزش عالي خوبي برخوردار است و در حال حاضر 14 هزار دانشجو در 9 دانشگاه و مركز آموزش عالي مشغول تحصيل ميباشند كه بالاترين تورم دانشجويى در سطح كشور را به خود اختصاص داده است. بدين معنى كه به ازاى هر 9 نفر شهروند بيرجندي يك نفر دانشجو وجود دارد
